Recent las ik een artikel waarin stond dat er in het Verenigd Koninkrijk voor 5 miljard pond wordt bezuinigd op zorg voor gehandicapte mensen. Voorspellingen stellen dat 1,2 miljoen mensen duizenden ponden aan zorg zullen verliezen. Toen ik online ging kijken naar reacties van mensen die hier ook kwaad om waren — wat gelukkig een hoop mensen waren — kwam ik echter ook enkele reacties tegen die me echt verkeerd schoten. Deze reacties brachten het idee naar voren dat als de situatie maar erg genoeg wordt, mensen vanzelf in verzet zullen komen. In politieke kringen wordt dit ook wel accelerationisme genoemd.
Als communisten erkennen we dat wanneer de onoplosbare tegenstellingen van het kapitalisme zich verdiepen, de situatie voor de werkende klasse verslechtert. Kapitalisme moet namelijk steeds meer de arbeider uitbuiten om te kunnen blijven bestaan, maar creëert door deze uitbuiting ook een steeds grotere werkende klasse die het uiteindelijk omver zal werpen. Zoals Marx en Engels stelden, produceert de burgerij voor alles haar eigen doodgraver. Echter, hoewel we deze dynamiek erkennen, kunnen we er niet automatisch van uitgaan dat een slechte situatie en groeiende woede onder de werkende klasse automatisch tot revolutie leiden. Woede is een emotie, en emoties kunnen — met de juiste sturing — veranderen in revolutionaire woede.
Vandaag de dag zien we ook dat het gebrek aan sturing en klassenbewustzijn kan leiden tot avonturisme, nihilisme en in de ergste gevallen zelfs fascisme. Woede is een krachtige emotie die mensen kan activeren — fascistische stromingen begrijpen dit ook en weten die woede effectief te kanaliseren. Kijk bijvoorbeeld naar hoe in veel Europese landen migranten de schuld krijgen van de armoedige omstandigheden in hun land. Overheden bezuinigen op sociale zekerheid en publieke voorzieningen, en zeggen vervolgens dat het de schuld van migranten is dat men geen toegang meer heeft tot die voorzieningen. Het resultaat is een kwade arbeidersklasse die verward is over wie de daadwerkelijke vijand is. Dit biedt vervolgens vruchtbare grond voor fascistische ideologie. Een typisch voorbeeld hiervan is het standpunt dat ‘Vlaams Belang’ inneemt tegenover migranten: een groot deel van onze huidige problemen is te wijten aan ‘massamigratie’. Bij het aannemen van zo’n standpunt maakt Vlaams Belang echter gebruik van de woede die heerst onder de werkende massa’s en keert die woede naar een makkelijke zondebok.
Zoals eerder gezegd, kan woede zonder sturing ook leiden tot avonturisme. Avonturisme is een zeer individualistische ideologie. Het gaat ervan uit dat een enkeling of een kleine groep de ‘revolutie kan brengen’, zonder rekening te houden met de daadwerkelijke omstandigheden, en zonder het tergend langzame werk van bewegingsopbouw te willen doen. Vaak gaat dit gepaard met gevaarlijke tactieken, zoals het uitlokken van politiegeweld om zo snel mogelijk te ‘escaleren’, het onverantwoordelijk meegaan met de nieuwste hype, of het veroorzaken van chaos als doel op zich. Dit brengt onvoorbereide mensen in gevaarlijke situaties en kan mensen in de arbeidersklasse juist vervreemden van de revolutionaire zaak.
Avonturisme komt voort uit ongeduld en frustratie — en soms ook uit woede — van de werkende klasse. Dit is natuurlijk logisch. Als je zelf in een benarde situatie zit, elke dag geconfronteerd wordt met het leed van anderen en met de wreedheid van het systeem, dan voelt het ook alsof de revolutie gisteren al had moeten beginnen. Zelf heb ik dit zowel ervaren als gezien: dit gevoel van ongeduld en avonturisme, deze woede die maar niet getemd kan worden, omdat de onrechtvaardigheid eindeloos lijkt. Het helpt ook niet dat bepaalde activistische groepen en NGO’s hierop inspelen. Dit zie je bijvoorbeeld veel in de klimaatbeweging: ‘Als we het morgen niet oplossen, gaan we allemaal dood.’
Avonturisme kan ook gepaard gaan met het eerder genoemde accelerationisme. Het ongeduld zorgt er dan voor dat mensen uit wanhoop bijvoorbeeld beleid of partijen steunen die de situatie in rap tempo erger maken. Het idee is dan dat mensen ‘zullen inzien’ dat er iets mis is, en vervolgens in actie zullen komen. Hierin zitten twee foutieve aannames: enerzijds dat er een grote groep mensen is die ‘niet doorheeft hoe erg het is’, en anderzijds dat, als deze mensen het eenmaal doorhebben, ze direct geactiveerd zullen worden en weten wat te doen.
Maar daar zit het probleem: mensen weten heus wel dat de situatie verkeerd is. Ze hebben misschien niet de theoretische kennis over de tegenstellingen binnen het systeem, maar ze ervaren de effecten ervan natuurlijk dagelijks. Hier ligt dan ook een grote verantwoordelijkheid voor de communistische partij: mensen laten inzien hoe het komt dat ze nu in deze situatie zitten. Een andere verantwoordelijkheid is om mensen te helpen inzien dat — en hoe — ze hier iets aan kunnen veranderen. Anders lopen we het risico dat woede en frustratie omslaan in nihilisme: het idee dat het allemaal niet meer uitmaakt en dat verbetering niet mogelijk is.
In de woorden van Rosa Luxemburg:
“Een consequente, vastberaden, vooruitstrevende tactiek van de sociaaldemocratie roept in de massa een gevoel wakker van zekerheid, zelfvertrouwen en strijdlust. Een zwakke, onzekere, op onderschatting van het proletariaat berustende tactiek werkt verlammend en ontzenuwend op de massa.”
Samenvattend: het is de verantwoordelijkheid van de communistische partij om alle emoties die de arbeiders voelen te kanaliseren in de revolutionaire strijd. Woede an sich, net als elke andere emotie, heeft niet per definitie een revolutionair karakter — maar kan dat wél krijgen. Zolang we de woede niet weten in te zetten voor onze revolutionaire strijd, op een manier die de arbeidersklasse zowel een realistische visie als zelfvertrouwen biedt, is ze nutteloos. Bovendien vormt ongekanaliseerde woede een potentieel wapen voor fascistische ideologie, of groeit ze uit tot individualisme en radeloosheid onder de mensen.
Het puur inzetten op het versnellen van de tegenstellingen is dus in het beste geval nutteloos, en in het ergste geval gevaarlijk.
- Publicatie uit Opstand #2 – Augustus 2025